Fæðingarorlof
Réttindi þín, tilhögun og starfsöryggi
Réttindi þín, tilhögun og starfsöryggi
Með snjallleit Visku getur þú nálgast allar upplýsingar á vefsíðu félagsins með einföldum og fljótlegum hætti.
Með snjallleit Visku getur þú nálgast allar upplýsingar á vefsíðu félagsins með einföldum og fljótlegum hætti.
Að stofna fjölskyldu er mikilvægt skref. Lög tryggja foreldrum ríkan rétt til að annast barn sitt á fyrstu mánuðum þess. Hér er farið yfir helstu atriði um hvernig réttur til fæðingarorlofs stofnast, hvernig orlofið er skipulagt í samráði við vinnuveitanda og hvaða réttinda foreldrar njóta á vinnumarkaði meðan á fæðingarorlofi stendur.
Foreldrar eiga sjálfstæðan rétt til fæðingarorlofs í allt að sex mánuði hvort um sig vegna fæðingar, frumættleiðingar eða töku barns í varanlegt fóstur.
Réttur þinn til greiðslna úr Fæðingarorlofssjóði byggist á þátttöku þinni á innlendum vinnumarkaði. Almennt er miðað við samfellt tímabil fyrir fæðingu barnsins (eða þann mánuð sem barn kemur inn á heimili við ættleiðingu eða fóstur).
Ef þú hefur starfað í öðru EES-ríki en flytur til Íslands á meðgöngunni og hefur störf hér, er tekið tillit til þeirra réttinda sem þú ávannst þér erlendis.
Fæðingarorlofssjóður reiknar greiðslur út frá meðaltali heildarlauna á ákveðnu viðmiðunartímabili. Þar sem fjárhæðir, hámörk og útreikningar geta breyst bendum við félagsfólki á að kynna sér nýjustu reglur og reiknivélar beint á heimasíðu sjóðsins.
Til þess að tryggja hnökralausa samvinnu á vinnustaðnum þarft þú að fylgja ákveðnum reglum um tilkynningu til vinnuveitanda:
Þú átt skýran rétt á því að taka fæðingarorlofið þitt í einu lagi. Lögin bjóða þó upp á mikinn sveigjanleika ef samkomulag næst á vinnustaðnum:
Í lögum er tekið mið af því ef aðstæður krefjast aukins stuðnings:
Lögin vernda starfsöryggi þitt með mjög afgerandi hætti. Samkvæmt 50. gr. laga um fæðingar- og foreldraorlof er óheimilt að segja starfsmanni upp störfum vegna þess að viðkomandi hefur tilkynnt um fyrirhugaða töku orlofs eða er þegar í orlofi. Sama ríka vörn gildir um þungaðar konur og konur sem nýlega hafa alið barn.
Uppsögn á þessum tímabilum er nánast undantekningarlaust ólögmæt nema vinnuveitandi geti sýnt fram á mjög ríkar, gildar og hlutlægar ástæður sem tengjast orlofinu eða meðgöngunni á engan hátt. Skriflegur og skýr rökstuðningur verður alltaf að fylgja slíkri uppsögn.
Hæstiréttur hefur tekið mjög strangt á þessu. Í dómi nr. 318/2008 braut atvinnurekandi gegn uppsagnarverndinni þegar starfsmanni var sagt upp eftir að hafa tilkynnt um fæðingarorlof. Vinnuveitandinn bar við skipulagsbreytingum og útvistun verkefna, en Hæstiréttur taldi fyrirtækið ekki hafa sannað að um gildar ástæður væri að ræða, enda var hagræðið óverulegt og ómótað. Sams konar vernd kemur fram í dómi Hæstaréttar nr. 257/2011.
Þegar fæðingar- eða foreldraorlofi lýkur átt þú skýran rétt á því að hverfa aftur til þíns fyrra starfs. Ef þess er hreinlega ekki kostur vegna lögmætra breytinga á vinnustaðnum átt þú rétt á sambærilegu starfi hjá vinnuveitanda í fullu samræmi við ráðningarsamning þinn. Starfskjör þín eiga ekki að rýrna við það eitt að hafa sinnt fjölskyldunni.
Hafir þú spurningar um réttindi þín, samskipti við vinnuveitanda eða vilt fá aðstoð við að yfirfara þín mál, skaltu ekki hika við að hafa samband við bakhjarla þína hjá þínu aðildarfélagi BHM.
Fæðingarorlof reiknast til starfstíma við mat á starfstengdum réttindum, svo sem rétti til orlofstöku og lengingar orlofs samkvæmt kjarasamningum, starfsaldurshækkana, veikindaréttar, uppsagnarfrests og réttar til atvinnuleysisbóta, sbr. 2. mgr. 14. laganna. Eins gildir um leyfi frá störfum sem veitt er þungaðri konu af heilsufarsástæðum, sbr. 11. gr.
Ólíkjar reglur gilda um ávinnslu orlofslauna í fæðingarorlofi eftir því hvort starfið er hjá hinu opinbera eða á almennum vinnumarkaði.
Samkvæmt kjarasamningum aðildarfélaga BHM ávinna opinberir starfsmenn sér bæði orlofsrétt og rétt til orlofslauna í fæðingarorlofi. Starfsmaður í fæðingarorlofi á jafnframt rétt til greiðslu orlofs- og desemberuppbótar.
Á almennum vinnumarkaði telst fæðingarorlof til unnins tíma við útreikning orlofsréttar, þ.e. réttar til frítöku en ekki til orlofslauna. Samkvæmt kjarasamningum á almennum vinnumarkaði skulu fjarvistir starfsmanna vegna fæðingarorlofs, sem starfað hafa 1 ár eða lengur hjá atvinnurekanda, teljast til starfstíma við útreikning desember- og orlofsuppbótar, sbr. grein 5.4. í kjarasamningi SA og aðildarfélaga BHM.
Meðan á fæðingarorlofi stendur greiðir foreldri að lágmarki 4% af fæðingarorlofsgreiðslu í lífeyrissjóð og Fæðingarorlofssjóður að lágmarki 11,5% mótframlag.
Foreldri er heimilt að greiða í séreignasjóð en Fæðingarorlofssjóður greiðir ekki mótframlag.
Foreldri er heimilt að greiða til stéttarfélags meðan á fæðingarorlofi stendur. Sé það ekki gert kunna réttindi hjá stéttarfélagi að skerðast eða falla niður.
Sé barnshafandi konu nauðsynlegt af heilsufarsástæðum sem tengjast meðgöngunni að fá leyfi frá störfum eða hætta þátttöku á vinnumarkaði meira en mánuði fyrir áætlaðan fæðingardag barns að mati sérfræðilæknis skal hún eiga rétt á lengingu fæðingarorlofs og greiðslum úr Fæðingarorlofssjóði þann tíma sem um ræðir en þó aldrei lengur en í tvo mánuði.
Með heilsufarsástæðum sem tengjast meðgöngunni er átt við sjúkdóma sem upp kunna að koma vegna meðgöngu og valda óvinnufærni, tímabundna eða langvarandi sjúkdóma sem versna á meðgöngu og valda óvinnufærni sem og meðferð til að koma í veg fyrir fyrirburafæðingu eða til að vernda heilsu fósturs, enda hafi meðferðin í för með sér óvinnufærni. Beri fæðingu að fyrir áætlaðan fæðingardag barns fellur heimild til lengingar samkvæmt þessu ákvæði niður frá þeim tíma.
Umsókn um lengingu fæðingarorlofsskal fylgja staðfesting vinnuveitanda og/eða Vinnumálastofnunar, eftir því sem við á.
Heimilt er að lengja fæðingarorlof foreldris sem fætt hefur barn um allt að tvo mánuði vegna alvarlegra veikinda foreldrisins í tengslum við fæðinguna enda verði veikindin rakin til fæðingarinnar og foreldrið hafi af þeim völdum verið ófært um að annast barn sitt í fæðingarorlofi sínu að mati sérfræðilæknis.
Rökstyðja skal þörf á lengingu fæðingarorlofs með vottorði sérfræðilæknis og skal Vinnumálastofnun berast frumrit af framangreindu vottorði. Vinnumálastofnun metur hvort lenging fæðingarorlofs sé nauðsynleg og er stofnuninni heimilt að óska eftir umsögn frá öðrum sérfræðilækni við matið.
Heimilt er að lengja sameiginlegan rétt foreldra til fæðingarorlofs um allt að sjö mánuði þegar barn þarf að dveljast á sjúkrahúsi lengur en sjö daga í beinu framhaldi af fæðingu eða ef um er að ræða alvarlegan sjúkleika hjá barni eða alvarlega fötlun barns sem krefst nánari umönnunar foreldris.
Rökstyðja skal þörf á lengingu fæðingarorlofs með vottorði þess sérfræðilæknis sem annast hefur barnið og skal Vinnumálastofnun berast frumrit af framangreindu vottorði. Vinnumálastofnun skal meta hvort lenging fæðingarorlofs er nauðsynleg og er stofnuninni heimilt að óska eftir umsögn frá öðrum sérfræðilækni við matið.
Um túlkun þessa heimildarákvæðis má lesa í máli úrskurðarnefndar velferðarmála nr. 358/2021.
Heimilt er að lengja fæðingarorlof með greiðslum um allt að tvo mánuði ef upp hafa komið alvarleg veikindi tengt meðgöngu sem haldið hafa áfram eftir fæðingu og gert foreldri ófært að annast barn sitt í fæðingarorlofinu.
Í lögum um fæðingar- og foreldraorlof er ekki fjallað um heimild móður sem veikist í fæðingarorlofi, þ.e. án veikinda sem tengjast fæðingu barns, til að gera hlé á töku fæðingarorlofs og fara á veikindalaun frá vinnuveitanda.
Í kjarasamningum aðildarfélaga BHM við ríki og sveitarfélög er tekið fram (grein 12.7.1) að veikindatími starfsmanns í fæðingarorlofi teljist ekki til veikindaforfalla og á starfsmaður því ekki rétt til launa í veikinda- og slysatilvikum þann tíma.
Sambærilegt ákvæði er ekki að finna í öðrum kjarasamningum aðildarfélaga BHM. Almennt má þó gera ráð fyrir því að niðurstaðan sé sú sama.
Með vísan til framanritaðs verður því að telja að móðir sem veikist eða lendir í slysi eigi hvorki lög- né samningsbundinn rétt til að gera hlé á töku fæðingarorlofs og fara á veikindalaun samkvæmt kjarasamningi.
Við þessar aðstæður getur hins vegar reynt á rétt móður gagnvart Fæðingarorlofssjóði um framlengingu fæðingarorlofs um allt að tvo mánuði, eins og segir hér að framan.
Utan vinnumarkaðar
Foreldrar utan vinnumarkaðar eða í minna en 25% starfshlutfalli eiga sjálfstæðan rétt til fæðingarstyrks í allt að sex mánuði hvort um sig vegna fæðingar, frumættleiðingar barns eða töku barns í varanlegt fóstur, sbr. 1. mgr. 26. gr.
Foreldri er heimilt að framselja sex vikur af sjálfstæðum rétti sínum til hins foreldrisins. Réttur til fæðingarstyrks vegna fæðingar barns stofnast við fæðingu barnsins og fellur niður er barnið nær 24 mánaða aldri.
Námsmenn
Foreldrar, sem verið hafa í fullu námi í að minnsta kosti sex mánuði á síðustu tólf mánuðum fyrir fæðingu barns, frumættleiðingu eða töku barns í varanlegt fóstur og staðist kröfur um námsframvindu á þeim tíma, eiga rétt til fæðingarstyrks, sbr. 1. mgr. 27. gr.
Foreldri skal leggja fram staðfestingu frá viðkomandi skóla um að það hafi verið skráð í fullt nám og staðist kröfur um námsframvindu.
Heimilt er að taka tillit til ástundunar náms í stað námsárangurs á þeirri skólaönn sem barn fæðist.
Fæðingarstyrkir úr sjóðum BHM koma til viðbótar við greiðslur Fæðingarorlofssjóðs. Tveir sjóðir BHM veita fæðingarstyrki, þ.e. styrktarsjóður BHM (opinber vinnumarkaður) og sjúkrasjóður BHM (almennur vinnumarkaður).
Gögn þessi koma frá BHM, seinast uppfærð 29. júní 2026.